اختلاف اجتهادی از نظر قرآن (تفسیر آیه‌های 78 و 79 سوره انبیاء)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران

چکیده

عملیات اجتهادی در حوزۀ فقه و شریعت، منتهی به اختلاف آراء می‌شود، نسبت به جواز اختلاف در شرعیات، اختلاف دیدگاه وجود دارد؛ زیرا شریعت با زندگی افراد و حیات اجتماعی رابطۀ ناگسستنی دارد. سرانجام اختلاف در شریعت، تنازع و شقاق در حیات اجتماعی خواهد بود و با این استدلال، اختلاف در حوزۀ شرعیات را ممنوع می‌دانند. در مقابل این نظریه، دیدگاهی وجود دارد که رسیدن به وحدت نظر را به علّت تفاوت‌های فردی و محیطی و ادراکی ناممکن می‌داند و اتّفاق‌نظر در فقه و شرعیات را مطلوب نمی‌داند و از مطلوب بودن اختلاف آراء در فقه و شرعیات دفاع کرده و آن را مجاز می‌شمرد. مستند این نظریه، آیه‌های 78 و 79 سورۀ انبیاء است که دلالت بر اختلاف دو پیامبر هم عصر در قضاوت و داوری نسبت به یک قضیه می‌کند و با بیان اینکه مراتب علم و توانمندی انبیاء متفاوت است، وجود اختلاف در داوری‌های پیامبران را الگوی عملی برای حیات اجتماعی تلقّی کرده و اختلاف علمی در فقه و شرعیات را سیرۀ علماء دانسته است و به تفسیر آیه‌های مذکور پرداخته، از جواز اختلاف اجتهادی دفاع کرد؛ امّا اختلاف مبتنی بر بغی و سرکشی را نفی نمود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Difference in Ijtihad from a Quranic Perspective (Commentary of Verses 78 & 79 of Sura 21)

نویسنده [English]

  • Abedin Mo’meni
Associate Professor, Faculty of Theology, University of Tehran
چکیده [English]

Ijtihadin the realm of jurisprudence and Shari‘a leads to
difference of opinions. There is a disagreement whether
dispute over juristic problems is lawful, for Shari‘a has a
constant connection with individuals and social life. The
result of dispute over Shari‘a would be conflict and
separation in the social life and this makes differences of
opinions in juristic problems unlawful. On the contrary,
there is a perspective which on the one hand considers
unity of opinions impossible because of differences of
individuals, environments, and perceptions and on the
other hand treats unity of opinions undesirable; hence,
defends desirability of differences in opinions as to
jurisprudence and precepts and considers it lawful. The
latter relies on verses 78 and 79 of sura 21 which denote
differences of two contemporary prophets in judging one
particular case and, declaring differences of levels of
knowledge as well as abilities of prophets, considers
disagreement of judgments of prophets a practical pattern
for social life; it treats scholarly disagreements of scholars
in jurisprudence and precepts as the custom of scholars,
comments on those two verses, and defends disagreements
based on ijtihad – but negates disputes based on rebellion
and mutiny.

کلیدواژه‌ها [English]

  • idjtihad
  • Disagreement
  • legitimacy
  • opinion
  • Judgment