فقه و مبانی حقوق اسلامی

فقه و مبانی حقوق اسلامی

بنیان‌های انسان‌شناسی اصول فقه با محوریت کفایة الاصول‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترا، گروه فقه و حقوق، دانشکدۀ الهیات ومعارف اسلامی، پردیس البرز دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 استاد، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
علم اصول فقه، علمی بشری است و معارف و علوم بشری دائماً در تعامل و داد و ستد با یکدیگرند؛ بنابراین تحول و قبض و بسط در یکی از این معارف، به ناچار سایر علوم را تحت تأثیر قرار می‌دهد. فقها و اصولیون نیز در استنباطات خویش از مبادی و مبانی متعددی همچون نوع نگرش آن ها به هستی (فلسفه)، طبیعت (علم)، انسان، جامعه، مفاهیم مدرن (توسعه، تکنولوژی.) و حتی تجربیات زیسته‌ی خویش بهره می‌برند. این مبادی همچون عینکی در مقابل دیدگان اندیشمندان قرار می-گیرند و در ذهن و ناخودآگاه ایشان، دستگاه و روش فقاهتی‌ای شکل می‌گیرد که رنگ و بویی متفاوت با سایرین دارد. آخوند خراسانی مؤلف مهمترین کتاب اصولی نیز از این قاعده مستثنی نیست. در این مقاله با محور قرار‌دادن کفایه الاصول، به مهمترین مبانی «انسان شناسی» به معنای شناخت سرشت و طبیعت انسان(Anthroposophy) از منظر آخوند اشاره شده است مواردی همچون؛ ذات‌گرایی(Essentialism)، جبرگرایی، علم النفس صدرایی، عقلی که با شرع همپوشانی دارد، وجدان به معنای وجدانیات منطقی. سپس به چند مورد از تاثیرات انسان شناسی ایشان بر یافته‌های علمی و استنباطات وی پرداخته شده است. به عنوان نمونه آخوند، متجری را علاوه بر استحقاق مذمت، مستحق عقاب نیز می‌داند زیرا معتقد است به حکم عقل و وجدان، تجرّی علّت تامه‌ی استحقاق عقوبت است. ایشان در این موضوع نگاه ذات گرایانه و جبری به انسان دارد و این امر باعث شده که استحقاق عقوبت را با عدالت خداوند ناسازگار نپندارد.
کلیدواژه‌ها

آملی، میرزا محمدتقی (1380). مصباح الهدی فی شرح العروة الوثقی (12 جلدی، چاپ اول). ناشر مؤلف.
ابن ادریس حلی، محمد بن منصور (1410). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی (چاپ دوم). انتشارات اسلامی.
ابن براج، عبدالعزیز (1406). المهذب (چاپ اول). انتشارات اسلامی.
ابن زهره، سید حمزة بن علی (1417). غنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع (تحقیق ابراهیم بهادری، چاپ اول). مؤسسه امام صادق.
اسکروتن، راجر (1388). کانت (ترجمه علی پایا، چاپ سوم). انتشارات طرح نو.
اشتهاردی، علی‌پناه (1417). مدارک العروة (چاپ چهارم). دارالأسوة.
انصاری، مرتضی (1415). کتاب المکاسب (چاپ اول). مجمع الفکر الإسلامی.
باقری بیدهندی، ناصر (1368). کتاب‌شناسی کتب درسی حوزه (2). نور علم، (32)، 196–214.
پودینه، محمدعلی (1391). خطاپذیری وجدانیات. ذهن، 13(52)، 33–52.
حسینی، سید عبدالرحیم و ملیحی، سید مصطفی (1400). نقش عقل در حجیت خبر واحد. پژوهشنامه قرآن و حدیث، 14(29)، 81–99. https://dorl.net/dor/20.1001.1.20080417.1400.15.29.4.5
حسین‌زاده، محمد (1383). مروری بر تعریف و جایگاه زیرساخت‌های معرفت بشری محسوسات و وجدانیات. معرفت فلسفی، 2(2)، 96–116.
حلی، حسن بن یوسف (1379). الأسرار الخفیّة فی العلوم العقلیّة (تحقیق مرکز العلوم و الثقافة الإسلامیّة). بوستان کتاب.
حلی، حسن بن یوسف (1414). القواعد الجلیّة فی شرح الرّسالة الشّمسیّة (چاپ اول). دفتر انتشارات اسلامی.
خراسانی، محمدکاظم (1423). کفایة الأصول (چاپ هفتم). مؤسسة النشر الإسلامی.
خمینی، روح‌الله (1385). أنوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة (چاپ سوم). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
سروش، عبدالکریم و علیدوست، ابوالقاسم (1399). فقه و عقل [ویدئو]. آپارات. https://www.aparat.com/v/arq51qk
صدر، سید محمدباقر (1380). مباحث الأصول (تحریر سید کاظم حسینی حائری). نشر کاظم حسینی حائری.
طباطبایی، سید محمدحسین (1430). نهایة الحکمة. مؤسسة النشر الإسلامی.
طوسی، محمد بن حسن (1400). الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد. مکتبة چهلستون.
طوسی، محمد بن حسن (1417). العدة فی أصول الفقه (تحقیق محمدرضا انصاری قمی). ستاره.
علم‌الهدی، علی بن حسین (1376). الذریعة إلی أصول الشریعة (تصحیح ابوالقاسم گرجی). انتشارات دانشگاه تهران.
علم‌الهدی، علی بن حسین (1405). رسائل الشریف المرتضی. دارالفکر.
علی‌پور، مهدی (1391). درآمدی به تاریخ علم اصول (چاپ سوم). مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.
غروی اصفهانی، محمدحسین (1374). نهایة الدرایة فی شرح الکفایة. مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
غزالی، محمد بن محمد (بی‌تا). إحیاء علوم الدین. دارالکتب العربی.
فیاضی، غلامرضا (1393). علم‌النفس فلسفی. مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
فیض کاشانی، محسن (1418). النخبة فی الحکمة العملیّة و الأحکام الشرعیّة (چاپ دوم). سازمان تبلیغات اسلامی.
مجلسی، محمدباقر (بی‌تا). بحار الأنوار. دارالکتب الإسلامیة.
مومنی، عابدین و جوانمرد، ابراهیم (1389). بررسی امکان لحاظ قصد امتثال در متعلق خطاب. مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 2(2)، 153–168.