فقه و مبانی حقوق اسلامی

فقه و مبانی حقوق اسلامی

قاعده دفع ضرر احتمالی با تأکید بر آراء محقق اصفهانی‏ تنقیح موضوع و نقد مبنای فطری‌انگارانه دفع ضرر احتمالی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه بین المللی قم، قم، ایران
2 دانشجوی دکترا، گروه فقه و مبانی حقوق، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه بین المللی قم، قم، ایران.
چکیده
قاعده وجوب دفع ضرر محتمل از قواعد مهم اصول فقه است که در مباحثی چون وجوب احتیاط، وجوب فحص، حجیت ظن و دیگر مسائل دانش اصول فقه نقش‌آفرین است. با این حال، موضوع دقیق این قاعده و مبنای اعتبار آن همچنان محل بحث است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکردی انتقادی به تنقیح موضوع قاعده دفع ضرر احتمالی و بررسی و نقد مبنای فطری‌انگارانه دفع ضرر با توجه ویژه به نظرات محقق اصفهانی می‌پردازد. مقاله نشان می‌دهد که مفهوم ضرر نیازمند تحدید دقیق است و نمی‌توان هرگونه فوت نفع یا نقصان را به‌سادگی در قلمرو آن گنجاند. همچنین تبیین فطری دفع ضرر محتمل با تبیین آن بر اساس حسن و قبح عقلی و بنای عقلا لزوماً دو تبیین متعارض نیستند؛ بلکه می‌توان این مبانی را در طول یکدیگر فهم و تفسیر کرد این جمع میان دو تبیین تصویری متفاوت از مبنای قاعده وجوب دفع ضرر محتمل ارائه می‌کند که در آثار اصولیان به این صورت منقح مورد تصریح قرار نگرفته است
کلیدواژه‌ها

ابن‌ادریس، محمد (1410ق). السرائر (چاپ 2). دفتر انتشارات اسلامی.
احسائی‌فر، احمد (1399). ابعاد فقهی و حقوقی بیماری‌های واگیرِ خطرناک و سریع‌الانتشار (کرونا) از منظر قاعده وجوب دفع ضرر محتمل. حقوق اسلامی، 17 (64)، 224-255.
اصفهانی، محمد حسین (1429ق). نهایة الدرایة فی شرح الکفایة (چاپ 2). مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
انصاری، مرتضی (1432ق). فرائد الأصول (چاپ 14). مجمع الفکر الاسلامی.
آشتیانی، محمدحسن بن جعفر (1388ش). بحر الفوائد فی شرح الفرائد (چاپ 1). ذوی القربی.
بجنوردی، محمدحسن (1438ق). القواعد الفقهیة (چاپ 4). انتشارات دلیل ما.
تهرانی نجفی، هادی بن محمدامین (1320ش). محجة العلماء (چاپ 1). بی‌نا.
حائری، عبدالکریم (1418ق). درر الفوائد (چاپ 6). مؤسسة النشر الإسلامی.
حکیم، سیدمحسن (1408ق). حقائق الأصول (چاپ 5). کتاب‌فروشی بصیرتی.
حکیم، سیدمحسن (1416ق). مستمسک العروة الوثقى (چاپ 1). مؤسسة‌دار التفسیر.
حلبی، علی بن حسن (1414ق). إشارة السبق إلى معرفة الحق (چاپ 1). دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
خلیل، احمد (1409ق). العین (چاپ 2). نشر هجرت.
خوئی، سیدابوالقاسم (1417ق). الهدایة فی الأصول (چاپ 1). مؤسسة صاحب الأمر.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن (چاپ 1).‌دار القلم.
رحمان‌نژاد، ابوالفضل (1403). کاوش و وارسی رابطه دو حکم عقل: قبح عقاب بلابیان و دفع ضرر اخروی محتمل. مطالعات اصول فقه امامیه، (22)، 95-122.
رحمانی‌منشأدی، مهدی (1398). کارکرد قاعده وجوب دفع ضرر محتمل در حقوق. فصلنامه مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، 5 (2)، 30-40.
سبحانی، جعفر (1424ق). إرشاد العقول (چاپ 1). مؤسسة الإمام الصادق.
سیستانی، علی (1414ق). قاعدة لا ضرر و لا ضرار (چاپ 1). دفتر آیت‌الله سیستانی.
شعبانی‌فرد، مصطفی، نصر آزادانی، محمدجواد، و راهنما، محمد (1403). نسبت‌سنجی قاعده قبح عقاب بلابیان و قاعده دفع ضرر محتمل با تأکید بر آرای برخی معاصرین. مطالعات اصول فقه امامیه، (21)، 101-124.
شیرازی، میرزای محمدحسن بن محمود (1409ق). تقریرات آیةالله المجدد الشیرازی (چاپ 1). مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
طوسی، محمد بن حسن (1417ق). العدة فی أصول الفقه (چاپ 1). محمدتقی علاقبندیان.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (1415ق). القاموس المحیط (چاپ 1).‌دار الکتب العلمیة.
قمی، غلام‌رضا (1428ق). القواعد الأصولیة (چاپ 1). مؤسسة میراث النبوة.
لطفی، اسدالله (1391). قاعدۀ وجوب دفع ضرر محتمل و کاربرد آن در قانون آیین دادرسی مدنی. دیدگاه‌های حقوقی، 17 (59)، 205-234.
وحید خراسانی، محسن (1439ق). غرر الأصول (چاپ 1). مدرسة الإمام الباقر.