فقه و مبانی حقوق اسلامی

فقه و مبانی حقوق اسلامی

تعزیر پس از سقوط حدّ‏ تحلیلی انتقادی بر رویکرد تحدیدی قانون مجازات اسلامی و تبیین گستره و مبانی فقهی آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه حقوق، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه زابل، ‌ زابل، ‌ ایران.
2 استادیار، گروه حقوق، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه زابل، ‌ زابل، ‌ ایران
چکیده
نظام کیفری اسلام در جرائم حدی، بر اصل مترقی «توسل حداقلی به کیفر» استوار است که در این میان، نهاد توبه به عنوان کلیدی‌ترین ابزار اجرایی اصل مذکور در زمینه گذار از کیفر به اصلاح، نقش بنیادین ایفا می‌کند. با این حال، سکوت مشهور فقهای متقدم نسبت به تعیین مجازات پس از اسقاط حد و رویکرد بدیع و در عین حال محدود و محتاطانه قانون‌گذاردر بعضی از مواد قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲، موجب ایجاد یک بن‌بست عملی میان «عفو مطلق» و «اجرای سخت‌گیرانه حد» شده است. مسئله محوری این پژوهش، واکاوی امکان‌پذیری گسترش رویکرد نوین قانونگذار در تعیین مجازات تعزیری جایگزین پس از تحقق توبه و اسقاط حد است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی-تحلیلی و انتقادی، بر این فرضیه استوار است که جایگزینی کیفرخفیف‌تر، نه به معنای توسعه‌ی کیفرهای شرعی، بلکه به مثابه بستری در راستای توسعه اصل توسل حداقلی به مجازات حدی برای تثبیت اثرگذاری توبه و جلوگیری از خلأ کیفری است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که با بازخوانی مبانی فقهی و تحلیل ویژگی‌های ذاتی توبه، می‌توان امکان تعیین تعزیر متناسب را نه به عنوان یک استثناء، بلکه به مثابه یک قاعده ضروری در موارد مقتضی تبیین کرد. در نهایت، این پژوهش با ارائه الگویی از عدالت کیفری شرعی، بر ضرورت اصلاح قانون مجازات اسلامی جهت ایجاد تعادلی ساختاری و جلوگیری از تشتت در رویه قضایی، تأکید می‌ورزد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم. (1399). انتشارات اسوه.
صحیفه سجادیه. (1377). (ترجمه سید علینقی فیض‌الاسلام). انتشارات سعدی.
نهج‌البلاغه. (1382). (ترجمه محمد دشتی). انتشارات ارم.
اکرمی، روح‌الله و حیدری، مسعود. (1400). جنبه عمومی جنایات عمدی در فقه و حقوق کشورهای اسلامی با تأکید بر حقوق ایران. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی (فقه و مبانی حقوق اسلامی)، 17(64)، 11–40. SID. https://sid.ir/paper/1032755/fa
بکاریا، سزار. (1377). جرایم و مجازات‌ها (ترجمه محمدعلی اردبیلی). نشر میزان.
پیکا، ژرژ. (1395). جرم‌شناسی (چاپ چهارم، ترجمه علی‌حسین نجفی ابرندآبادی). نشر میزان.
تبریزی، جواد. (1376). أسس الحدود و التعزیرات. [بی‌نا].
ترحینی عاملی، محمدحسن. (1385). الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة (9 ج). دار الفقه للطباعة و النشر.
جعفری، محمدعلی. (1399). امکان تعزیر در موارد سقوط حد. دوفصلنامه علمی فقه و قضا، 12(17)، 157–180.
جمعی از پژوهشگران. (1423 هـ.ق). موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت علیهم السلام (35 ج). مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (ع).
حاجی ده آبادی، احمد و رجبی، محمد. (1394). تأملی بر مقررات توبه در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392. حقوق اسلامی، 12(46)، 7–30. SID. https://sid.ir/paper/502294/fa
حر عاملی، محمد بن حسن. (1416 هـ.ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة (30 ج، تحقیق محمدرضا حسینی جلالی). مؤسسة آل‌البیت (ع) لإحیاء التراث.
حلی، حسن بن یوسف. (1374). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة (9 ج). مؤسسة النشر الإسلامی، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
رابینسون، ویلیامیز. (1397). رعایت انصاف در نظام عدالت کیفری، از افسانه تا واقعیت (ترجمه حمیدرضا نیکوکار). در دانشنامه محکومان. بنیاد حقوقی میزان.
رحمدل، منصور. (1385). جنبه عمومی قتل. مجله حقوقی دادگستری، (54)، 79–98.
رحیمی‌نژاد، اسمعیل. (1403). امکان‌سنجی فقهی سقوط مجازات‌های حدی با توبه مرتکب بعد از اثبات جرم. فصل‌نامه علمی فقه و اصول، 56(4)، 121–147.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1389). استفتاءات (3 ج). مؤسسه امام صادق (ع).
سعیدی، علی. (1394). موسوعة تطبیقات القواعد الفقهیة (ج 1). مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
شهید ثانی، زین‌‌الدین بن علی. (1410). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (10 ج). مکتبة الداوری.
عبداللهی، افشین. (1398). کیفیت احراز توبه با مطالعه موردی آرای دادگاه‌ها. آموزه‌های حقوق کیفری، 16(18)، 323–350. https://doi.org/10.30513/cld.2020.610
فاضل هندی، محمد بن حسن. (1416 هـ.ق). کشف اللثام عن قواعد الأحکام (11 ج). مؤسسة النشر الإسلامی، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
فاضلی بهسودی، محمدباقر. (1382). القواعد و الفروق. [بی‌نا].
کاتوزیان، ناصر. (1385). از کجا آمده‌ام آمدنم بهر چه بود. شرکت سهامی انتشار.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407 هـ.ق). الکافی (چاپ چهارم، 8 ج). دار الکتب الإسلامیة.
گلپایگانی، محمدرضا. (بی‌تا). الدر المنضود فی أحکام الحدود (3 ج، محرر علی کریمی جهرمی). دار القرآن الکریم.
لیثى واسطى، على بن محمد. (1376). عیون الحکم و المواعظ. [بی‌نا].
مفید، محمد بن محمد. (1401 هـ.ق). المقنعة. مؤسسة النشر الإسلامی، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (بی‌تا). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان (14 ج). مؤسسة النشر الإسلامی، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
منتظری، حسینعلی. (بی‌تا). کتاب الحدود. دار الفکر.
موسوی اردبیلی، عبد‌الکریم. (1427 هـ.ق). فقه الحدود و التعزیرات (4 ج). مؤسسة النشر، جامعة المفید.
موسوی بجنوردی، سیدمحمد و سلطانیان، مریم. (1386). تأثیر توبه بر سقوط مسئولیت کیفری (حدود) با رویکردی بر دیدگاه حضرت امام خمینی. پژوهش‌نامه متین، 9(37)، 1–24.
موسوی سبزواری، عبدالاعلی. (1413 هـ.ق). مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام (ج 27). السید عبد‌الاعلی السبزواری.
نجفی (صاحب جواهر)، محمدحسن بن باقر. (1404 هـ.ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام (چاپ هفتم، 43 ج). دار إحیاء التراث العربی.
نجفی (صاحب جواهر)، محمدحسن بن باقر. (بی‌تا). جواهر الکلام (43 ج). دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، احمد بن محمدمهدی. (1380). رسائل و مسائل (2 ج). کنگره بزرگداشت محققان ملا مهدی و ملا احمد نراقی.
هاشمی شاهرودی، محمود. (1417 هـ.ق). مقالات فقهیة. مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة.
هاشمی شاهرودی، محمود. (1423 هـ.ق). قراءات فقهیة معاصرة (2 ج). مؤسسة دائرة معارف الفقه الإسلامی.