یکی از پرسش‌های بنیادین در فلسفه فقه، مسئلهی ملاکات احکام است؛ اینکه آیا احکام شرعی مبتنی بر مصالح و مفاسدی واقعی‌اند، و اگر چنین است، این مصالح چگونه در متن هستی انسان تجلّی می‌یابند؟ مقالهی حاضر می‌کوشد با اتکا به مبانی حکمت متعالیه، به‌ویژه نظریهی حرکت جوهری، تحلیلی نو از ملاکات احکام ارائه دهد. بر این اساس، انسان نه موجودی ایستا بلکه در حال تطور وجودی است و این تطور، بستر تکوینی برای تبیین متغیرات ملاک در افعال او فراهم می‌آورد. در این نگاه، ملاک حکم صرفاً در نسبت فعل با مصلحت ثابت سنجیده نمی‌شود، بلکه باید در بستر حرکت جوهری انسان و سیر وجودی او تحلیل گردد. بر این مبنا، سیالیتِ ملاکات ناظر به مرتبهی فعلیت و انطباق است، نه دگرگونیِ بی‌ضابطه در مرتبهی جعل. نوآوری این مقاله در آن است که برای نخستین‌بار، پیوندی نو میان نظریهی حرکت جوهری و فرآیند استنباط ملاک در فقه برقرار می‌کند، و نشان می‌دهد که چگونه تطور هستی‌شناختی مکلف می‌تواند تبیین‌گر تنوع، تدریج و مقیاس‌پذیری ملاکات احکام باشد. در پایان، ضمن پاسخ به دو اشکال مقدّر، استحکام این تحلیل تبیین می‌گردد.
این پژوهش با بهره‌گیری از روش تحلیلی–انتقادی و بر پایه‌ی منابع اصیل فلسفی و اصولی، درصدد است تا ابتدا مبانی نظری هر دو حوزه را تبیین کند، سپس با تحلیل ساختار وجودی انسان از منظر حرکت جوهری، امکان فهم تازه‌ای از ملاکات احکام فقهی را عرضه نماید، و در نهایت، مدلی پیشنهادی برای فهم پویا از رابطه‌ی حکم و ملاک ارائه دهد.
کلیدواژه‌ها:حرکت جوهری، ملاکات احکام پویایی وجودی انسان، فقه تحولی