فقه و مبانی حقوق اسلامی

فقه و مبانی حقوق اسلامی

خوانشی جدید از ملاکات احکام فقهی در پرتو حرکت جوهری‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 استاد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
یکی از پرسش‌های بنیادین در فلسفه فقه، مسئله ی ملاکات احکام است؛ اینکه آیا احکام شرعی مبتنی بر مصالح و مفاسدی واقعی‌اند، و اگر چنین است، این مصالح چگونه در متن هستی انسان تجلّی می‌یابند؟ مقالهی حاضر می‌کوشد با اتکا به مبانی حکمت متعالیه، به‌ویژه نظریه ی حرکت جوهری، تحلیلی نو از ملاکات احکام ارائه دهد. بر این اساس، انسان نه موجودی ایستا بلکه در حال تطور وجودی است و این تطور، بستر تکوینی برای تبیین متغیرات ملاک در افعال او فراهم می‌آورد. در این نگاه، ملاک حکم صرفاً در نسبت فعل با مصلحت ثابت سنجیده نمی‌شود، بلکه باید در بستر حرکت جوهری انسان و سیر وجودی او تحلیل شود. بر این مبنا، سیالیتِ ملاکات ناظر به مرتبهی فعلیت و انطباق است، نه دگرگونیِ بی‌ضابطه در مرتبهی جعل. نوآوری این مقاله در آن است که برای نخستین‌بار، پیوندی نو میان نظریه ی حرکت جوهری و فرآیند استنباط ملاک در فقه برقرار می‌کند، و نشان می‌دهد که چگونه تطور هستی‌شناختی مکلف می‌تواند تبیین‌گر تنوع، تدریج و مقیاس‌پذیری ملاکات احکام باشد. در پایان، ضمن پاسخ به دو اشکال مقدّر، استحکام این تحلیل تبیین می‌شود.
کلیدواژه‌ها

ابن رشد، محمد بن احمد (1994). الضروری فی أصول الفقه. دار الغرب الإسلامی.
ابن‌سینا، حسین بن عبد الله (1405). الشفاء (الطبیعیات) (ج 1). کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی.
ارسطو (2007). الطبیعة (ترجمه حنین بن اسحاق، به کوشش عبدالرحمن بدوی، ج 2). المرکز القومی للترجمة.
اصفهانی، محمدحسین (1429). نهایةُ الدرایة فی شرح الکفایة (چاپ دوم، 6 جلدی). مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
ایازی، محمدعلی (1389). ملاکات احکام و شیوه‌های استکشاف آن. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
بهبهانی، محمدباقر بن محمداکمل (1415). الفوائد الحائریة. مجمع الفکر الإسلامی.
بهبهانی، محمدباقر بن محمداکمل (1416). الرسائل الأصولیة (رسالة الإجماع). مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی.
حلی، حسن بن یوسف (1380). تهذیب الوصول إلی علم الأصول. مؤسسة الامام علی.
حلی، حسن بن یوسف (1425). نهایة الوصول إلی علم الأصول (ج 4). مؤسسة الإمام الصادق.
خمینی، روح‌الله (1373). مناهج الوصول إلی علم الأصول (2 جلدی). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، روح‌الله (1376). تنقیح الأصول (به کوشش حسین تقوی اشتهاردی، 4 جلدی). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، روح‌الله (1381). تهذیب الأصول (به کوشش جعفر سبحانی تبریزی، 3 جلدی). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
ربانی، محمدحسن (1371). اصول فقه مقارن. [بی‌نا].
زنوزی، علی بن عبد الله (1380). بدایع الحکم. دانشگاه تبریز.
سبحانی تبریزی، جعفر (1397). ‌الوسیط فی أصول الفقه (ج 2). مؤسسه امام صادق.
صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1341). عرشیه. دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. مرکز نشر دانشگاهی.
صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (ج 9). مکتبة المصطفوی.
صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1383). ترجمه و تفسیر الشواهد الربوبیة. انتشارات سروش.
عکبری، حسن بن شهاب (1413). رسالة فی أصول الفقه (به کوشش موفق بن عبدالله ابن عبدالقادر). المکتبة المکیة.
علم‌الهدی، علی بن حسین (1376). الذریعة إلی أصول الشریعة (ج 2). مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
غراوی، محمد محسن (1436). الوحید البهبهانی و آراؤه الأصولیة. مرکز کربلاء للدراسات و البحوث.
غزالی، ابوحامد محمد بن محمد (1413الف). اساس القیاس (به کوشش فهد بن محمد سرحان). مکتبة العبیکان.
غزالی، ابوحامد محمد بن محمد (1413ب). المستصفی فی علم الأصول (به کوشش محمد عبدالسلام عبدالشافی). دار الکتب العلمیة.
قزوینی، ابراهیم بن محمدباقر (1371). ضوابط الأصول. [بی‌نا].
موسوی تهرانی، رسول (1383). مجمع الفوائد فی شرح الفرائد (ج 8). مؤسسة آیة الله العظمی البروجردی.
نایینی، محمدحسین (1376). فوائد الاصول (ج 2). مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم.