پژوهش حاضر با عنوان «حق آوارگان بر بازگشت» به برررسی مبانی قرآنی، روایی و فقهی یکی از مهم‌ترین حقوق انسانی در اندیشه اسلام، یعنی حق بازگشت افراد آواره به وطن خود، می‌پردازد. این حق در متون قرآن، سنت و فقه اسلامی، حقی اصیل، غیرقابل زوال و مستند به اراده الهی دانسته شده است که با اصول حرمت ظلم، حرمت اخراج از دیار و وجوب حمایت از مظلومان پیوندی مستقیم دارد. روش مقاله، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر منابع معتبر قرآنی، حدیثی و فقهی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که قرآن کریم در آیات متعددی، اخراج افراد از خانه و وطن را منهیّ (ممتحنه: 9؛ بقره: 85)، مصداقی از گناه، عدوان (بقره: 85)، فتنه و بزرگ تر از قتل (بقره: 217) دانسته و در مقابل، بازگرداندن آنان به سرزمینشان را تکلیفی شرعی معرفی می‌کند. همچنین از دیدگاه سنت، سیره نبوی و روایات اهل بیت (ع) بر لزوم حفظ حق سکونت، بازگشت به دیار و حمایت از آوارگان تأکید شده است؛ چنان‌که پیامبر اکرم (ص) و امامان معصوم علیهم السلام، بازگشت مسلمانان به وطن و بازگرداندن اموال و سرزمین‌های غصب‌شده را از مصادیق عدالت و رفع ظلم دانسته‌اند. در فقه اسلامی نیز قواعد و هنجارهایی همانند «زوال علت»، «عدم سقوط حق الغائب» و «ضمان قهری در غصب» مبنایی اصولی برای استمرار حق مالکیت آوارگان و ضرورت بازگرداندن آنان به سرزمین خود را فراهم می‌سازد. نتیجه آن‌که در منظومه حقوقی اسلام، حق بازگشت آوارگان، نه یک استنباط سیاسی و مصلحت زودگذر، بلکه واجبی شرعی و اجتماعی است.