فقه و مبانی حقوق اسلامی

فقه و مبانی حقوق اسلامی

حق آوارگان بر بازگشت‏ مطالعه مبانی و مختصات از منظر حقوق بشر در اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه حقوق بشر و محیط زیست، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
2 استاد، سطوح عالی حوزه علمیه، قم، ایران.
چکیده
پژوهش حاضر به برررسی مبانی قرآنی، روایی و فقهی یکی از مهم‌ترین حقوق انسانی در اندیشه اسلام، یعنی حق بازگشت افراد آواره به وطن ، می‌پردازد. این حق در قرآن، سنت و فقه اسلامی، حقی اصیل، غیرقابل زوال و مستند به اراده الهی دانسته شده است که با اصول حرمت ظلم، حرمت اخراج از دیار و وجوب حمایت از مظلومان پیوندی مستقیم دارد که با روش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر منابع معتبر قرآنی، حدیثی و فقهی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که قرآن کریم در آیات متعددی، اخراج افراد از خانه و وطن را منهیّ (ممتحنه: 9؛ بقره: 85)، مصداقی از گناه، عدوان (بقره: 85)، فتنه و بزرگ تر از قتل (بقره: 217) دانسته و در مقابل، بازگرداندن آنان به سرزمینشان را تکلیفی شرعی معرفی می‌کند. همچنین از دیدگاه سنت، سیره نبوی و روایات اهل بیت (ع) بر لزوم حفظ حق سکونت، بازگشت به دیار و حمایت از آوارگان تأکید شده است؛ چنان‌که پیامبر اکرم (ص) و امامان معصوم علیهم السلام، بازگشت مسلمانان به وطن و بازگرداندن اموال و سرزمین‌های غصب‌شده را از مصادیق عدالت و رفع ظلم دانسته‌اند. در فقه اسلامی نیز قواعد و هنجارهایی همانند «زوال علت»، «عدم سقوط حق الغائب» و «ضمان قهری در غصب» مبنایی اصولی برای استمرار حق مالکیت آوارگان و ضرورت بازگرداندن آنان به سرزمین خود را فراهم می‌سازد. نتیجه آن‌که در منظومه حقوقی اسلام، حق بازگشت آوارگان، نه یک استنباط سیاسی و مصلحت زودگذر، بلکه واجبی شرعی و اجتماعی است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم
ابن اثیر، مبارک (1367ش). النهایه فی غریب الحدیث. 5 ج. چ 4. اسماعیلیان.
ابن بابویه، محمد (1362ش). خصال. 2 ج. چ 1. جامعه مدرسین.
ابن بابویه، محمد (1403ق). معانی الاخبار. چ 1. دفتر انتشارات اسلامی.
ابن بابویه، محمد (1413ق). من لایحضره الفقیه. 4 ج. چ 2. دفتر انتشارات اسلامی.
ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل (1396ق). السیره النبویّه. 12 ج. چ 1. دار المعرفه.
ابن منظور، محمد (1414). لسان العرب. 15 ج. چ 3. دار الفکر.
ابویوسف قاضی (1352). کتاب الخراج.
اشعری قمّی، احمد (1408). النوادر. چ 1. موسسه امام مهدی عج.
الفت، نعمت الله (1377ش). تئوری تابعیت در اسلام و نظامهای معاصر. چ 1. دانشگاه مفید.
امام حسن بن علی علیهما السلام (1409). التفسیر المنسوب الی الامام الحسن بن علی العسکری علیهما السلام. چ 1. مدرسه الامام المهدی (ع).
آملی، محمد تقی (1413ق). المکاسب و البیع. 2 ج. چ 1. موسسه النشر الاسلامی.
انصاری، محمد علی (1415ق). موسوعه الفقهیّه المیسره. 14 ج. چ 1. مجمع الفکر الاسلامی.
بحرانی، یوسف (1363ش). الحدائق الناضره. 25 ج. چ 1. جامعه المدرسین.
بجنوردی، حسن (1377ش). القواعد الفقهیّه. 7 ج. چ 1. الهادی.
بیهقی نیشابوری، محمد (1374ش). اصباح الشیعه بمصباح الشریعه. چ 1. موسسه امام صادق ع.
توحید تبریزی، محمدعلی (1377). مصباح الفقاهه (تقریرات درس آیت الله العظمی خوئی ره). 7 ج. چ 1. مکتبه الداوری.
جرجانی، ابوالفتح (1363ش). تفسیر شاهی. 2 ج. چ 1. نوید.
جعفری تبریزی، محمد تقی (1377). رسائل فقهی (مقایسه حقوق بشر از دیدگاه غرب و فقه و حقوق اسلامی). مؤسسه نشر کرامت.
جناتی، محمد ابراهیم (1370ش). منابع اجتهادی از دیدگاه منابع اسلامی. چ 1. کیهان.
جوادی آملی، عبد الله (1363ش). خمس رسائل. چ 1. جامعه المدرسین.
جوادی آملی، عبد الله (1379ش). تفسیر تسنیم. 80 ج. چ 1. مرکز نشر اسراء.
حر عاملی، محمد (1409). وسائل الشیعه. 30 ج. چ 1. موسسه آل البیت علیهم السلام.
حسنی، هاشم (1411). تاریخ الفقه الجعفری. چ 1. دارالکتب الاسلامی.
حسینی حائری، سید کاظم (1423ق). فقه العقود. 2 ج. چ 2. مجمع الفکر الاسلامی.
حقانی زنجانی، حسین (1374ش). تحقیقی درباره انفال یا ثروت‌های عمومی. چ 1. دانشگاه الزهرا.
حنطاوی، بوجمعه؛ حمحامی، مختار (1439ق). الحمایه الدولیّه للاجین (دراسه مقارنه بین الفقه الاسلامی و القانون الدولی). وزاره التعلیم العالی و البحث العلمی.
خراسانی، محمد کاظم (1409). کفایه الاصول. چ 1. آل البیت علیهم السلام.
خوانساری، موسی (1418ق). منیه الطالب فی شرح المکاسب. 2 ج. چ 1. موسسه النشر الاسلامی.
دینوری، عبد الله (1424). تفسیر ابن وهب. 2 ج. چ 1. دار الکتب العلمیّه.
زبیدی، محب الدین (1414ق). تاج العروس. 20 ج. چ 1. دارالفکر.
زرکشی، احمد (1421). البحر المحیط فی اصول الفقه. 11 ج. چ 1. دار الکتب العلمیّه.
زیدان، عبد الکریم (1408ق). احکام الذمیین و المستأمنین فی الاسلام. چ 1. موسسه الرساله.
سرخسی، محمد (1957م). شرح السیر الکبیر. چ 1. معهد المخطوطات.
سمرقندی، نصر (1416). التفسیر السمرقندی المسمی بحر العلوم. 3 ج. چ 1. دار الفکر.
شعرباف، جواد (1379ش). آوارگان و حق بازگشت. مجله مطالعات فلسطین، 18(3).
شهید ثانی، زین الدین (1390ق). کشف الریبه. چ 1. دار المرتضوی للنشر.
شهید ثانی، زین الدین (1410). الروضه البهیّه. 10 ج. چ 4. مکتبه الداوری.
شهید ثانی، زین الدین (1413). مسالک الإفهام فی شرح شرائع الأسلام. 16 ج. چ 1. موسسه المعارف الأسلامی.
صدر، محمد باقر (1350ش). اقتصادنا. 2 ج. چ 1. جامعه المدرسین.
طباطبائی، سید محمد حسین (1390ش). المیزان فی تفسیر القرآن. 20 ج. چ 2. موسسه الأعلمی للمطبوعات.
طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم (1412ق). حاشیه کتاب المکاسب. 2 ج. چ 1. دار المصطفی لاحیاء التراث.
طباطبایی، علی (1404ق). ریاض المسائل. 2 ج. چ 1. موسسه آل البیت علیهم السلام.
طبرانی، سلیمان (1382ش). التفسیر الکبیر. 6 ج. چ 1. دار الکتب الثقافی.
طبرسی، فضل (1372ش). مجمع البیان. 10 ج. چ 3. ناصر خسرو.
طبرسی، فضل (1412). تفسیر جوامع الجامع. 4 ج. چ 1. حوزه علمیّه قم.
طبری، محمد (1412). جامع البیان. 30 ج. چ 1. دار المعرفه.
طریحی، فخرالدین (1375ش). مجمع البحرین. 6 ج. چ 3. مرتضوی.
طوسی، محمد (1387ق). المبسوط. 8 ج. چ 3. مکتبه الرضویّه.
طوسی، محمد (1407). تهذیب الاحکام. 10 ج. چ 4. دارالکتب الاسلامیّه.
طوسی، محمد (1420ق). فهرست. چ 1. مکتبه المحقق الطباطبایی.
طوسی، محمد (1427ق). رجال. چ 3. جامعه مدرسین.
العاملی، محمد بن مکی (بی‌تا). القواعد و الفوائد. 2 ج. چ 1. منشورات مکتبه المفید.
عاملی، جعفر مرتضی (1415). الصحیح من سیره النبی الاعظم. 35 ج. چ 1. دارالهادی.
علامه حلی، حسن (1402). رجال. چ 2. الشریف الرضی.
علامه حلی، حسن (1402ق). خلاصه. چ 2. الشریف الرضی.
علامه حلی، حسن (1412). منتهی المطلب. 15 ج. چ 1. آستانه الرضویّه المقدّسه.
علامه حلی، حسن (1413). قواعد الاحکام. 3 ج. چ 1. جامعه المدرسین.
علیدوست، ابوالقاسم (1392ش). فقه تولید، انباشت و کاربرد سلاح‌های غیرمتعارف با محوریت فقه امامیه. حقوق اسلامی، (38)، 7–28.
فاضل لنکرانی، محمد جواد (1428ق). رسائل فی الفقه و الاصول. چ 1. مرکز فقه الائمه الاطهار ع.
فاضل مقداد (1373ش). کنز العرفان فی فقه القران. 2 ج. چ 1. مرتضوی.
فاضل مقداد (1404ق). التنقیح الرائد. 4 ج. چ 1. مکتبه آیت الله العظمی مرعشی نجفی.
فاضل هندی، محمد (1421ق). اللآلی العبقریّه فی شرح العینیّه الحمیریّه. چ 1. مطبعه الاعتماد.
فیروزآبادی شیرازی، ابراهیم (1403ق). التبصره فی اصول الفقه. چ 2. دار الفکر.
فیومی، احمد (1414). مصباح المنیر. 2 ج. چ 2. دار الهجره.
قشیری، عبد الکریم (2000م). لطائف الاشارات. 3 ج. چ 3. الهیئه المصریّه العامه للکتاب.
قمی، علی (1363ش). تفسیر قمّی. 2 ج. چ 3. دار الکتب.
قمی، علی (1379ش). جامع الخلاف و الوفاق. چ 1. زمینه سازان ظهور امام عصر عج.
کلینی، محمد (1407). الکافی. 8 ج. چ 4. دار الکتب الاسلامیّه.
مازندرانی، محمد صالح (1382ش). شرح الکافی. 12 ج. چ 1. المکتبه الاسلامیه.
ماوردی، علی (بی‌تا). النکت و العیون. 6 ج. چ 1. دار الکتب العلمیّه.
مجلسی، محمد باقر (1403). بحار الانوار. 110 ج. چ 2. دار احیاء التراث العربی.
مجلسی، محمد باقر (1404). مرآه العقول. 26 ج. چ 2. دارالکتب الاسلامیّه.
مجلسی، محمد باقر (1406). روضه المتقین. 14 ج. چ 2. بنیاد فرهنگ اسلامی.
محقق حلی، جعفر (1376ش). مختصر النافع. 2 ج. چ 6. مطبوعات دینی.
محقق حلی، جعفر (1402). شرائع الأسلام. 4 ج. چ 2. استقلال.
مدنی شیرازی، سید علی خان (1384ش). الطراز الأول. 8 ج. چ 1. موسسه آل البیت علیهم السلام.
مشکینی اردبیلی، علی (1392ش). مصطلحات الفقه. چ 1. موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
مغنیه، محمد جواد (1379ش). فقه الامام جعفر الصادق ع. 6 ج. چ 2. انصاریان.
مقاتل بن سلیمان (1423). تفسیر مقاتل بن سلیمان. 6 ج. چ 1. دار الکتب العلمیّه.
مکارم شیرازی، ناصر (1370ش). القواعد الفقهیّه. 2 ج. چ 3. مدرسه امام علی بن ابی طالب ع.
مکارم شیرازی، ناصر (1413ق). انوار الفقاهه. چ 1. مدرسه امام امیر المومنین ع.
منتظری، حسینعلی (1409). دراسات فی ولایه الفقیه. 4 ج. چ 1. المرکز العالمی للدراسات الاسلامیّه.
موسی زاده، رضا (1381ش). حق بازگشت فلسطینی ها به سرزمین خود از دیدگاه حقوق بین الملل (جامعه حقوق دانان). مطالعات منطقه ای، (10).
نجاشی، احمد (1365ش). رجال. چ 1. جامعه مدرسین.
نجفی، محمد حسن (1421). جواهر الکلام (ط قدیمه). 43 ج. چ 7. موسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی.
نعمانی، محمد (1397). الغیبه للنعمانی. چ 1. نشر صدوق.
نوری، حسین (1408). مستدرک الوسائل. 18 ج. چ 1. موسسه آل البیت علیهم السلام.
یزدی، محمد (1374ش). فقه القران. 4 ج. چ 1. اسماعیلیان.