فقه و مبانی حقوق اسلامی

فقه و مبانی حقوق اسلامی

بازخوانی قاعدۀ لاضرر در عصر فناوری‏ مطالعه موردی: استخراج رمزارز و ضررهای اجتماعی-زیست‌محیطی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران
چکیده
این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و رویکردی فقهی، نقش قاعده «لاضرر» را در ارزیابی مشروعیت و حدود «استخراج رمزارز» بررسی می‌کند. قاعده مزبور مبتنی بر حدیث نبوی «لاضرر و لاضرار» است و بر اساس دیدگاه برگزیده از هرگونه زیان‌رسانی به دیگران منع می‌کند. ازاین‌رو پرسش اصلی آن است که آیا پیامدهای اجتماعی-زیست‌محیطی استخراج، عنوان «ضرر» دارد و در صورت احراز، قاعده لاضرر چه نقشی در منع یا مشروط‌سازی این فعالیت ایفا می‌کند. مقاله سپس مهم‌ترین چالش‌های استخراج، به‌ویژه در الگوی پرمصرف «اثبات کار»، را در سه سطح تحلیل می‌کند: مصرف نجومی انرژی و ورود ضرر به ثروت ملی، آسیب‌های زیست‌محیطی (از جمله انتشار کربن، تولید ضایعات الکترونیکی و مصرف آب) و آلودگی صوتی و حرارتی در مقیاس محلی. یافته‌ها نشان می‌دهد استخراج پرمصرف و کنترل‌نشده می‌تواند منشأ ضررهای قابل‌اعتنا به جامعه و محیط زیست باشد و بنابراین، بر مبنای قاعده لاضرر، جواز بی‌قیدوشرط آن قابل‌دفاع نیست. در پایان، با توجه به امکان کاهش یا کنترل متعارف آسیب‌ها از طریق راهکارهای فناورانه (گذار به سازوکارهای کم‌مصرف‌تر)، صنعتی-اجرایی (بهینه‌سازی سخت‌افزار و مکان‌یابی و مدیریت بار) و حقوقی-نظارتی (مجوزدهی مشروط، واقعی‌سازی هزینه انرژی، اخذ عوارض/مالیات و مقابله با استخراج غیرمجاز)، چارچوبی برای حکمرانی شرعی و قانونی پیشنهاد می‌شود که ضمن دفع ضرر و صیانت از حقوق عمومی، به نفی کلی این ظرفیت اقتصادی منتهی نشود.
کلیدواژه‌ها

قرآن مجید
آخوند خراسانی، محمدکاظم (بی‌تا). کفایة الأصول. مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث.
ابن‌اثیر جزری، مبارک‌بن‌محمد (1367). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. مؤسسه اسماعیلیان.
ابن‌درید، محمد (1987). جمهرة اللغة. دار العلم للملایین.
ازهری، محمد (1421). تهذیب اللغة. دار إحیاء التراث العربی.
انصاری، مرتضی (1377). فرائد الأصول. مجمع الفکر الإسلامی.
ایروانی، محمدباقر (1432). دروس تمهیدیّة فی القواعد الفقهیّة. دار الفقه للطباعة و النشر.
جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد (1407). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. دار العلم للملایین.
حر عاملی، محمد (1409). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام.
حسینی سیستانی، سیدعلی (بی‌تا). قاعدة لاضرر و لاضرار. مکتب آیة‌الله‌العظمی السید السیستانی.
حسینی مراغی، سیدعبدالفتاح (1417). العناوین الفقهیة. مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
خویی، سیدابوالقاسم (1413). مصباح الأصول. مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
خویی، سیدابوالقاسم (1417). الهدایة فی الأصول (تقریر ع. صافی اصفهانی). مؤسسه فرهنگی صاحب الأمر(عج).
دهخدا، علی‌اکبر (1373). لغت‌نامه. روزنه.
زمخشری، محمود (1979). أساس البلاغة. دار صادر.
سادات موسوی، جمیله، افشاری، مریم و علی‌پور، محمدرضا (1402). تأثیر استخراج ارزهای دیجیتالی بر محیط زیست از منظر رژیم‌های بین‌المللی. پژوهش‌های روابط بین‌الملل، 13(48)، 201–225. https://doi.org/10.22034/irr.2022/368933/2292
سبحانی تبریزی، جعفر (1420). نیل الوطر من قاعدة لاضرر (تقریر ج. سبحانی). مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.
سیوطی، جلال‌الدین (1389). تنویر الحوالک شرح علی موطأ مالک. المکتبة التجاریة الکبری.
سیوطی، جلال‌الدین (1430). البهجة المرضیة علی ألفیة ابن مالک. اسماعیلیان.
شبیری زنجانی، سیدمحمدجواد (1398، 24 دی). تقریرات درس خارج اصول فقه. https://www.eshia.ir
شریعت اصفهانی، فتح‌الله (بی‌تا). قاعدة لاضرر. مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
شهید اول، محمدبن‌مکی (1400). القواعد و الفوائد فی الفقه و الأصول و العربیة. مفید.
صدر، سیدمحمدباقر (1417). بحوث فی علم الأصول (تقریر م. هاشمی شاهرودی). مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة.
صدوق، محمد‌بن‌علی (1413). من لایحضره الفقیه. دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طباطبایی حکیم، سیدمحسن (1416). مستمسک العروة الوثقی. دار التفسیر.
طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم (1370). حاشیة المکاسب. مؤسسة إسماعیلیان.
طوسی، محمدبن‌حسن (بی‌تا). الخلاف. مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
عراقی، ضیاء‌الدین (1411). منهاج الأصول. دار البلاغة.
غروی اصفهانی، محمدحسین (1414). نهایة الدرایة فی شرح الکفایة. مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث.
غروی نایینی، محمدحسین (1373). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب (تقریر م. نجفی خوانساری). المکتبة المحمدیة.
غفوری‌نژاد، محمد (1399). مفهوم‌شناسی ضرر و ضرار. پژوهش‌های اصولی، 6(25)، 69–94.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد (1409). کتاب العین. هجرت.
فیومی، احمدبن‌محمد (1414). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. مؤسسة دار الهجرة.
کلینی، محمدبن‌یعقوب (1407). الکافی. دار الکتب الإسلامیة.
لاریجانی، سعید و طاهری، امیرحسین (1401). امکان‌سنجی اقتصادی طرح ترکیب نیروگاه‌های برق کوچک مقیاس و مزارع استخراج رمزارز و تحلیل اثرات آن بر امنیت تأمین انرژی و پدافند غیرعامل کشور. اقتصاد دفاع و توسعه پایدار، 7(25)، 67–89.
مددی، احمد (1394، 12 اسفند). تقریرات درس خارج اصول فقه. https://www.eshia.ir
مکارم شیرازی، ناصر (1370). القواعد الفقهیة. مدرسة الإمام علی‌بن‌أبی‌طالب علیه‌السلام.
موسوی بجنوردی، سیدحسن (1377). القواعد الفقهیة. الهادی.
موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1423). تهذیب الأصول (تقریر ج. سبحانی تبریزی). مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی(ره).
نجفی، محمدحسن (1362). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، احمد (1417). عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام و مهمات مسائل الحلال و الحرام. دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
نورمفیدی، سیدمجتبی (1393، 21 بهمن). تقریرات درس خارج فقه. https://www.m-noormofidi.com
هادوی تهرانی، مهدی (1402، 20 آبان). تقریرات درس خارج اصول فقه. https://www.eshia.ir