فقه و مبانی حقوق اسلامی

فقه و مبانی حقوق اسلامی

استناد به قاعده تحالف در دعاوی مدنی وچالش مخالفت با علم قطعی‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران
چکیده
تعیین موقعیت و سِمت اصحاب دعوی از پایه ای ترین اصول قضاوت به ویژه در دعاوی حقوقی است. قرار گرفتن مدعی و منکر در وضعیّت اتصاف هم زمان به ادعای حق در عین انکار دعوای طرف مقابل، موجب شکل گیری حالت تداعی وتکاذب طرفین نسبت به یکدیگر شده و تشخیص خواهان از خوانده را با صعوبت مواجه می سازد. از جمله شیوه های دادرسی پیش بینی شده در این زمینه بر اساس نظر مشهور، فصل خصومت از طریق کاربست قاعده تحالف است،که از جهات گوناگون نیازمند بررسی و تحلیل است. مهم ترین چالش فقهی بروز نموده در این خصوص که با توجه به وحدت متعلق دعوی و غیر واقعی بودن یکی از دو ادعای مطرح شده حاصل شده، فرضیّه مخالفت تکیه بر قاعده تحالف با دامنه حجیّت قطع و تضادّ حکم دادرس باواقعیّت است. این مقاله ضمن بررسی تحلیلی نظریات محوری ارائه شده برای برون رفت از این چالش چهار نظریه «ظاهری بودن حکم بر اساس تحالف»، «حاکمیّت تکلیف بر علم قطعی»، « مواجهه قطع و تکلیف و احتیاج به مرجّح» و «اضطراری بودن تحالف» را مورد ارزیابی علمی قرار داده، پس از طرح انتقاداتی، فرضیّه ای را تقویت می کند که بر اساس آن حاکمیّت تکلیف بر علم قطعی تثبیت می شود.
کلیدواژه‌ها

آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین (1409ق) کفایة الأصول. چاپ اول، قم: مؤسسة آل البیت (ع ).
اصفهانی، فاضل هندی، محمد بن حسن (1416ق) کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. جلد 11، چاپ اول، قم: انتشارات اسلامی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1428ق) فرائد الأصول. جلد 3، چاپ نهم، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1415ق) کتاب المکاسب. جلد 6، چاپ اول، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
ایروانی، علی بن عبدالحسین نجفی (1416ق) حاشیة المکاسب. جلد 2، چاپ اول، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
بحرانی، آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم (1405ق) الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. جلد 25، چاپ اول، قم: انتشارات اسلامی.
تبریزی، میرزا فتاح شهیدی (1375ق) هدایة الطالب إلی أسرار المکاسب. جلد 3، چاپ اول، تبریز: چاپخانه اطلاعات.
حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (1410ق) إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان. جلد 2، چاپ اول، قم: انتشارات اسلامی.
حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (1413ق) قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. جلد 3، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (1421ق) تلخیص المرام فی معرفة الأحکام. جلد 1، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (1413ق) مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. جلد 9، چاپ دوم، قم: انتشارات اسلامی.
حلّی، فخر المحققین، محمد بن حسن بن یوسف (1387ش) إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. جلد 4، چاپ اول، تهران: مؤسسه اسماعیلیان.
حلّی، محقق، نجم‌الدین، جعفر بن حسن (1408ق) شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. جلد 4، چاپ دوم، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
حلّی، نجم‌الدین جعفر بن زهدر (1428ق) إیضاح ترددات الشرائع. جلد 2، چاپ دوم، قم: انتشارات کتابخانه آیةالله مرعشی نجفی.
خوانساری، آقا جمال‌الدین محمد بن آقا حسین بن محمد (بی‌تا) التعلیقات علی الروضة البهیة. جلد 1، چاپ اول، قم: منشورات المدرسة الرضویة.
خویی، سید ابوالقاسم (1418ق) موسوعة الإمام الخویی. جلد 33، چاپ اول، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
خویی، سید ابوالقاسم (1422ق) مصباح الأصول. تقریرات محمدسرور واعظ حسینی بهسودی، جلد 2، چاپ اول، قم: مؤسسه إحیاء آثار الإمام الخوئی.
دزفولی، مرتضی بن محمدامین انصاری (1415ق) کتاب النکاح. چاپ اول، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
سبزواری، علی مؤمن قمی (1421ق) جامع الخلاف و الوفاق بین الإمامیة و بین أئمة الحجاز و العراق. جلد 1، چاپ اول، قم: زمینه‌سازان ظهور امام عصر (عج ).
سبزواری، محقق، محمدباقر بن محمد مؤمن (1423ق) کفایة الأحکام. جلد 2، چاپ اول، قم: انتشارات اسلامی.
صدر، سید محمدباقر (1408ق) مباحث الأصول. تقریرات کاظم حسینی حائری، جلد 5، قم: مطبعة مرکز النشر- مکتب الإعلام الإسلامی.
صدر، سید محمدباقر (1417ق) بحوث فی علم الأصول. جلد 7، چاپ سوم، قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (ع ).
صیمری، مفلح بن حسن (1420ق) غایة المرام فی شرح شرائع الإسلام. جلد 4، چاپ اول، قم: دارالهادی.
طبرسی، امین‌الإسلام، فضل بن حسن (1410ق) المؤتلف من المختلف بین أئمة السلف. جلد 2، چاپ اول، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن (1407ق) کتاب الخلاف. جلد 6، چاپ اول، قم: انتشارات اسلامی.
طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن (1387ق) المبسوط فی فقه الإمامیة. جلد 8، چاپ سوم، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاءالآثار الجعفریة.
عاملی، سید جواد بن محمد حسینی (1419ق) مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلّامة. جلد 33، چاپ اول، قم: انتشارات اسلامی.
عاملی، شهید اول، محمد بن مکی (1414ق) غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. جلد 4، چاپ اول، قم: انتشارات اسلامی.
عاملی، شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1413ق) مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. جلد 15، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
عاملی، شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1420ق) الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. جلد 10، چاپ اول، قم: کتابفروشی داوری.
عاملی، کرکی، محقق ثانی، علی بن حسین (1414ق) جامع المقاصد فی شرح القواعد. جلد 13، چاپ اول، قم: مؤسسة آل البیت (ع ).
عمیدی، سید عمیدالدین بن محمد اعرج حسینی (1416ق) کنز الفوائد فی حل مشکلات القواعد. جلد 3، قم: انتشارات اسلامی.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (1361ش) نضد القواعد الفقهیة علی مذهب الإمامیة. جلد 1، چاپ اول، قم: کتابخانه حضرت آیةالله العظمی مرعشی نجفی.
مشکینی، ابوالحسن (1413ق) حاشیة کفایة الأصول. جلد 3، چاپ اول، قم: انتشارات لقمان.
نائینی، محمدحسین و خویی، سید ابوالقاسم (1352ش) أجود التقریرات. جلد 2، چاپ اول، قم: کتابفروشی مصطفوی.
نراقی، مولی محمد بن احمد (1422ق) مشارق الأحکام. جلد 1، چاپ اول، قم: کنگره نراقیین ملا مهدی و ملا احمد.
یزدی، سید محمدکاظم طباطبایی (1414ق) تکملة العروة الوثقی. جلد 2، چاپ اول، قم: کتابفروشی داوری.
یزدی، سید محمدکاظم طباطبایی (1421ق) حاشیة المکاسب. جلد 2، چاپ دوم، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
یزدی، سید محمدکاظم بن عبدالعظیم (1426ق) حاشیة فرائد الأصول. جلد 3، چاپ اول، قم: دارالهدی.