فقه و مبانی حقوق اسلامی

فقه و مبانی حقوق اسلامی

بررسی شروط کاربست مخالفت با عامّه در ترجیح

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام رضا علیه السلام، مشهد، ایران
2 استاد، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
چکیده
طبق دیدگاه مشهور اصولیان شیعه، «مخالفت با عامّه» به‌عنوان یکی از معیارهای مهم و اثرگذار در فرآیند علاج تعارض و ترجیح میان روایات متعارضه محسوب می‌شود؛ بدین معنا که هرگاه دو خبر متعارض، از حیث سند و دلالت هم‌سنگ باشند و امکان جمع عرفی میان آن‌ها وجود نداشته باشد، آن یکی که ناسازگار و ناهمسو با رأی و فتوای مذاهب اهل سنّت است، بر دیگری رجحان می‌یابد و بدین ترتیب «مخالفت با عامّه» به مثابه مزیتی ترجیحی شناخته می‌شود. در این راستا شناخت دقیق ماهیت واقعی این مرجِّح و همچنین تبیین ضوابط، شروط و حدود بهره‌گیری از آن، مسئله‌ای اساسی در این جستار به شمار می‌آید. در پژوهش حاضر، با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی، پس از توضیح مفهومی «عامه» و «مخالفت با عامّه»، و نیز مقایسه و بازشناسی دقیق دو عنوان «مرجّح» و «ممیّز»، به بررسی شروط تحقّق «مخالفت با عامه» در جایگاه مرجِّح اخبار متعارض پرداخته شده است. تحلیل و واکاوی این شروط که با تتبّع گسترده در منابع مختلف فقهی و اصولی گردآوری شده‌اند، نشان می‌دهد که وجود بسیاری از آن‌ها در عرصه‌های کاربست «مخالفت با عامّه» محرز نیست و در نتیجه تردیدهای جدّی در به‌کارگیری حداکثری این مرجِّح توسط فقها بروز کرده و این امر به لزوم بازخوانی تراث فقهیِ شیعه در این زمینه یادآور می‌شود.
کلیدواژه‌ها

آخوند خراسانی، محمّدکاظم بن حسین (1409ق). کفایة الأصول. چ 1. مؤسّسة آل البیت علیهم السلام.
آل شیخ راضی، محمّدطاهر (1426ق). بدایة الوصول فی شرح کفایة الأصول. چ 2. دار الهدی.
آل کاشف‌الغطاء، هادی (1423ق). الرد على موسى جار الله. چ 1. مؤسّسۀ کاشف‌الغطاء.
ابن‌ابی‌جمهور، محمّد بن ‌زین‌الدین (1405ق). عوالی اللئالی العزیزیة. چ 1. دار سیّدالشهداء للنشر.
ابن‌ادریس، محمّد بن احمد (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. چ 2. دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
ابن‌بابویه، محمّد بن علی (1386ش). علل الشرائع. چ 1. کتاب‌فروشی داوری.
ابن‌بابویه، محمّد بن علی (1404ق الف). عیون اخبار الرضا علیه السلام. تصحیح و تعلیق حسین اعلمی. مؤسّسة الأعلمی للمطبوعات.
ابن‌بابویه، محمّد بن علی (1404ق ب). من لا یحضره الفقیه. چ 2. منشورات جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة فی قم المقدسة.
ابن‌طاوس، علی بن موسی (1406ق). فلاح السائل و نجاح المسائل. چ 1. انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
اراکی، محمّدعلی (1419ق). کتاب النکاح. چ 1. نور نگار.
استرآبادی، محمّدامین بن ‌محمّدشریف (1426ق). الفوائد المدنیة و بذیله الشواهد المکیة. چ 2. دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
امین، شریف یحیی (1406ق). معجم الفرق الاسلامیة. چ 1. دار الاضواء.
انصاری، مرتضی بن محمّدامین (1415ق). کتاب الصلاة. چ 1. کنگرۀ جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
انصاری، مرتضی بن محمّدامین (1416ق). فرائد الاصول. چ 5. مؤسّسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم.
بحرانی، یوسف بن احمد (1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. چ 1. دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
بحرانی، یوسف بن احمد (1423ق). الدرر النجفیة من الملتقطات الیوسفیة. چ 1. دار المصطفی لاحیاء التراث.
برقی، احمد بن محمّد (1371ق). المحاسن. چ 2. دار الکتب الاسلامیة.
بهبهانى، محمّدباقر بن محمّداکمل (1415ق). الفوائد الحائریة. چ 1. مجمع الفکر الاسلامی.
بهبهانى، محمّدباقر بن محمّداکمل (1419ق). الحاشیة علی مدارک الاحکام. چ 1. مؤسّسۀ آل البیت علیهم السلام.
تبریزى، موسى بن جعفر (1369ق). أوثق الوسائل فی شرح الرسائل. چ 1. کتبی نجفی.
جزایری، عبدالله بن نورالدین (بی‌تا). التحفة السنیة فی شرح النخبة المحسنیة. چ 1. محقّق کتاب.
حُرّ عاملی، محمّد بن ‌حسن (1414ق). وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. چ 2. مؤسّسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث بقم المشرفة.
حسینی عاملی، محمّدجواد بن محمّد (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. چ 1. دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
حلّی، حسین (1432ق). أصول الفقه. چ 1. مکتبة الفقه و الاصول المختصة.
حمیری، عبدالله بن جعفر (1413ق). قرب الاسناد. چ 1. مؤسّسۀ آل البیت.
حیدری، کمال (1428ق). الدروس شرح الحلقة الثانیة. چ 1. دار فراقد للطباعة و النشر.
خمینی، روح‌الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران (1420ق). معتمد الاصول. تقریر محمّد فاضل لنکرانی. چ 1. مؤسّسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، روح‌الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران (1430ق). محاضرات فی الاصول. چ 1. مؤسّسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خوئی، ابوالقاسم (1417ق). محاضرات فی أصول الفقه. چ 4. دار الهادى للمطبوعات.
خوئی، ابوالقاسم (1422ق). مصباح الأصول. چ 1. مؤسّسة احیاء آثار الامام الخوئی.
رشتی، حبیب‌الله بن محمّدعلى (بی‌تا). بدائع الأفکار. چ 1. مؤسّسۀ آل البیت.
سبحانى تبریزى، جعفر (بی‌تا). تاریخ الفقه الاسلامی و ادواره. بی‌نا.
شب‌زنده‌دار، محمدمهدی (1392، 6 خرداد). درس خارج اصول. [تقریرات]. دریافت شده از http://mfeb.ir/taghrirat/
شهید ثانی، زین‌الدین بن‌ علی (1413ق). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الاسلام. چ 1. مؤسّسة المعارف الإسلامیة.
صاحب جواهر، محمّدحسن بن ‌باقر (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. چ 7. دار إحیاء التراث العربی.
صالحی مازندرانی، اسماعیل (1424ق). مفتاح الاصول. چ 1. صالحان.
صفار، محمّد بن حسن (1404ق). بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمّد. چ 2. مکتبة آیةالله المرعشی النجفی.
صفری، نعمت‌الله (1381ش). نقش تقیّه در استنباط. چ 1. مؤسّسۀ بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم).
طباطبایى حکیم، محمّدسعید (1414ق). المحکم فی أصول الفقه. چ 1. مؤسّسة المنار.
طباطبایى حکیم، محمّدسعید (1428ق). الکافی فی اصول الفقه. چ 4. دار الهلال.
طباطبائی کربلایی، علی بن محمّدعلی (1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل. چ 1. مؤسّسۀ آل البیت علیهم السلام.
طوسی، محمّد بن حسن‌ (1390ق). الاستبصار فیما اختلف من الاخبار. چ 1. دار الکتب الاسلامیة.
طوسی، محمّد بن حسن‌ (1407ق). تهذیب الاحکام. چ 4. دار الکتب الاسلامیة.
طوسی، محمّد بن حسن‌ (1417ق). العدّة فی أصول الفقه. چ 1. محمّدتقی علاقبندیان.
عاملی، محمّد بن حسن بن زین‌الدین (1419ق). استقصاء الاعتبار فی شرح الاستبصار. چ 1. مؤسّسۀ آل البیت علیهم السلام.
عراقی، ضیاءالدین (1417ق). نهایة الافکار. چ 3. دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم).
عراقی، ضیاءالدین (1420ق). مقالات الاصول. چ 1. مجمع الفکر الاسلامی.
علی بن ‌ابی‌طالب علیه السلام، امام اوّل (1383ش). نهج البلاغة. تألیف محمّد بن حسین شریف الرضی. ترجمۀ محمّد دشتی. چ 21. مؤسّسۀ فرهنگی تحقیقاتی امیر المؤمنین علیه السلام.
علی بن حسین علیه السلام، امام چهارم (1418ق). الصحیفة السجادیة. چ 1. دفتر نشر الهادی.
علی زاده نوری، عطیه (1397ش). بررسی رویکردهای عملی فقیهان امامیه به مخالفت با عامّه در باب تعارض اخبار [پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد]. دانشگاه فردوسی مشهد.
فاضل هندی، محمّد بن حسن (1416ق). کشف اللثام و الابهام عن قواعد الاحکام. چ 1. دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
فاضل‌ مقداد، مقداد بن‌ عبدالله (1404ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. چ 1. انتشارات کتابخانۀ آیةالله مرعشی نجفی.
فرهنگ‌نامه اصول فقه (1389ش). تهیه و تدوین مرکز اطّلاعات و مدارک اسلامى. چ 1. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
فیض کاشانى، محمّد بن شاه مرتضى (بی‌تا). مفاتیح الشرایع. چ 1. انتشارات کتابخانۀ آیةالله مرعشی نجفی رحمه الله.
قزوینی، علی بن اسماعیل (1299ق). الحاشیة علی قوانین الأصول. چ 1. مطبعة حاجی ابراهیم تبریزی.
قزوینی، علی بن اسماعیل (1427ق). تعلیقة على معالم الأصول. چ 1. دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم).
کاشف‌الغطاء، حسن بن جعفر (1422ق). انوار الفقاهة: کتاب الزکاة. چ 1. مؤسّسۀ کاشف‌الغطاء.
کاشف‌الغطاء، علی بن محمّدرضا (بی‌تا). کتاب الصلاة. مؤسّسۀ کاشف‌الغطاء.
کلینی، محمّد بن ‌یعقوب (1407ق). الکافی. چ 4. دار الکتب الاسلامیة.
کمره‌اى، محمّدباقر (بی‌تا). اصول الفوائد الغرویة فی مسائل علم أصول الفقه الاسلامى. چ 1. مطبعۀ فردوسی.
مامقانی، عبدالله (1350ق). حاشیة علی رسالة فی المواسعة و المضایقة. چ 1. مجمع الذخائر الاسلامیة.
مجلسی، محمّدباقر بن‌ محمّدتقی (1416ق). ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار. چ 1. انتشارات کتابخانۀ آیةالله مرعشی نجفی.
مجلسى، محمّدتقی‌ بن مقصودعلی (1406ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. چ 2. مؤسّسۀ فرهنگی اسلامی کوشانبور.
محقّق سبزواری، محمّدباقر بن محمّدمؤمن (1247ق). ذخیرة المعاد فی شرح الارشاد. چ 1. مؤسّسۀ آل البیت علیهم السلام.
محمّدى، على (1385ش). شرح کفایة الأصول. چ 4. الامام الحسن بن علی علیه السلام.
مشکور، محمّدجواد (1368ش). فرهنگ فرق اسلامی. بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.
مظفر، محمّدرضا (1430ق). اصول الفقه. چ 5. مؤسّسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم.
موسوی عاملی، محمّد بن علی (1411ق الف). مدارک الاحکام فی شرح عبادات شرایع الاسلام. چ 1. مؤسّسۀ آل البیت علیهم السلام.
موسوی عاملی، محمّد بن علی (1411ق ب). نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام. چ 1. دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمّدحسن (1420ق). مناهج الاحکام فی مسائل الحلال و الحرام. چ 1. دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمّدحسن (1430ق). القوانین المحکمة فی الاصول. چ 1. احیاء الکتب الاسلامیة.
نائینى، محمّدحسین (1376ش). فوائد الاصول. چ 1. جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
نراقی، احمد بن محمّدمهدی (1415ق). مستند الشیعة فی احکام الشریعة. چ 1. مؤسّسۀ آل البیت علیهم السلام.
نراقی، احمد بن محمّدمهدی (1422ق). رسائل و مسائل. چ 1. کنگرۀ نراقیین ملّا مهدى و ملّا احمد.
نراقى، مهدى بن ابی‌ذر (1430ق). انیس المجتهدین فی علم الاصول. چ 1. مؤسسۀ بوستان کتاب.
هاشمی شاهرودی، محمود (1423ق). قراءات فقهیة معاصرة. چ 1. مؤسّسۀ دائرةالمعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام.
همدانی، رضا بن محمّدهادی (1416ق). مصباح الفقیه. چ 1. مؤسّسة الجعفریة لإحیاء التراث و مؤسّسة النشر الإسلامی.
یزدی، محمّدکاظم بن عبدالعظیم (1421ق). رسالة فی منجزات المریض. چ 2. مؤسّسۀ اسماعیلیان.
یزدی، محمّدکاظم بن عبدالعظیم (1426ق). التعارض. چ 1. مؤسّسۀ انتشارات مدین.